Қожан батыр Дүйсенбайұлы (1686–1777) — XVIII ғасырдағы қазақтың атақты батыры, Арғын руының Қаракесек тармағынан шыққан тұлға. Ол Қазақ хандығының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі мен Абылай хан дәуіріндегі әскери-саяси оқиғаларға қатысқан батыр ретінде танымал.

Негізгі мәліметтер

• Туған жылы: 1686 ж.
• Қайтыс болған жылы: 1777 ж. (91 жасқа келгенде)
• Руы: Арғын — Қаракесек (Қаракесек руы Орта жүздің Бес мейрам бірлестігіне кіреді)
• Жерленген жері: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (Түркістан қаласы, «Әзірет Сұлтан» ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығы аумағында). Кесенеде 70-тен астам батыр мен тарихи тұлға жерленген, оның ішінде Қожан батыр да бар.

Әскери және қоғамдық қызметі

Қожан батыр жоңғар қалмақтарына қарсы күресте ерлік көрсеткен батырлар қатарында болған. Оның есімі әсіресе Абылай хан тұсындағы оқиғалармен байланысты:

• Тоғалақ батырдың інісі ретінде белгілі.
• 1754 жылы Абылай хан Матақ батырды мыңбасылыққа (мың адамға қолбасшы) тағайындағанда, Қожан батыр мен Бекболат би ұсыныс жасаған. Бұл — оның әскери беделі мен Абылай ханның сенімді серіктері қатарында екенін көрсетеді.
• Қазақ жасақтарының құрамында жоңғар басқыншылығынан елді азат ету жорықтарына қатысқан.

XVIII ғасырдың ортасы — қазақ жері үшін ауыр кезең: жоңғар соғыстары, Абылай ханның біріктіру саясаты. Қожан батыр осы кезеңдегі әскери қолбасшылардың бірі болып, ел қорғау ісіне үлес қосқан.

Мәдени және тарихи мұрасы

• Қожан батыр туралы Төлеуғазы Мұқашұлының «Қожан батыр» атты тарихи романы бар (аудио нұсқалары YouTube-да қолжетімді).
• Оның есімі шежірелерде және Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің батырлар тізімінде сақталған. Бұл кесене қазақтың ұлттық мақтанышы және діни-мәдени орталығы болып саналады.
• Қарқаралы өңірімен (Сарыарқа) байланысы бар: кейбір деректерде Матақ батырдың Қарқаралы дуанының әмірі болуы Қожан батырдың ұсынысымен байланыстырылады.